Orion blog‎ > ‎

Het geweten - Cees Blij

Geplaatst 12 feb. 2019 07:23 door j.boon@orion.nl   [ 12 feb. 2019 07:24 bijgewerkt ]

Graag wil ik aandacht te besteden aan het moraliteitsbesef van kinderen en jongeren met een lichte verstandelijke beperking. Zij vormen de populatie van onze school en hebben vaak problemen om zich aan regels en afspraken te houden. Dit kan voor een deel worden toegeschreven aan een beperkt begrip, maar ook vanwege een achterblijvende gewetensontwikkeling raken ze regelmatig in de problemen. Daarnaast speelt het opgroeien in een gedepriveerde omgeving een rol.

De Amerikaanse psycholoog Kohlberg deed in de jaren vijftig van de afgelopen eeuw onderzoek naar de morele ontwikkeling bij kinderen en jongeren. Op basis van zijn waarnemingen bouwde hij een theorie over gewetensontwikkeling, daarbij maakte hij onderscheid in zes verschillende fasen.

Fase 1: draait om het vermijden van straf. Je houdt je aan regels zodat je niet in de problemen komt

Fase 2: je gedraagt je netjes omdat je dan krijgt wat je wilt. Cadeautje van je ouders of complimentjes van je leerkracht bijvoorbeeld.

Fase 3: je past je aan je sociale omgeving aan, probeert een goede zoon, dochter, leerling te zijn. Je weet: bij ons in de klas liegen we niet.

Fase 4: je houdt je aan geldende wetten en regels. Je gelooft dat er anders chaos op de loer ligt.

Fase 5: je vindt dat je anderen met respect moet behandelen omdat dit goed is voor de maatschappij. Daarvoor moet je je eigen belangen soms aan de kant zetten.

Fase 6: je moraliteit wordt gekenmerkt door universele ethische principes. Je gedraagt je bijvoorbeeld vriendelijk naar anderen omdat je gelooft dat ieder mens waardevol is.

Kohlberg verbond de verschillende fasen van morele ontwikkeling met leeftijd, net als Piaget deed met de cognitieve ontwikkelingsstadia. Hij veronderstelt dat de ene fase dan ook op de andere volgt, maar dat wil niet zeggen dat er ook op latere leeftijd niet een terugval kan zijn naar een eerder stadium. Dit hangt samen met stress, druk van de omgeving, maar ook met de situatie en het milieu waarbinnen iemand opgroeit.

Kohlberg noemt de fasen 1 en 2 samen het preconventionele niveau. Dit duurt totdat we ongeveer zeven jaar oud zijn. De fasen 3 en 4 vormen samen het conventionele niveau. Dit duurt voor tot aan de puberteit, ons veertiende jaar. De fasen 5 en 6 noemt hij het postconventionele niveau. Volgens Kohlberg bereiken de meeste volwassenen dit niveau echter niet.


Het is een interessante theorie, maar hoe zit het met onze leerlingen, die vrijwel allemaal licht verstandelijk beperkt zijn. Deze morele ontwikkeling kan niet los gezien kan worden van de cognitieve groei. Als we de 6 verschillende fasen beschouwen dan is de indruk dat de meeste van onze leerlingen in het VSO niet of nauwelijks fase 3 zullen overstijgen. Dat wil zeggen dat ze wat betreft hun gewetensontwikkeling de directe persoonlijke bevrediging in het hier en nu vaak zullen laten prevaleren boven de algemeen geldende morele regels.

De morele ontwikkeling is echter ook verbonden met de gehele menselijke beschavingsgeschiedenis. De socioloog Norbert Elias heeft daar veel onderzoek naar gedaan en uit met name de Europese geschiedenis, die het meest te boek gesteld is, valt te concluderen dat de mens steeds beter in staat is om directe behoeftebevrediging te onderdrukken ten faveure van een groter goed of een beloning op een ander, hoger niveau. Daarbij hebben het geloof en het humanisme een grote rol gespeeld.


Terug nu naar onze leerlingen. Het cognitieve en emotionele niveau van onze leerlingen reikt vaak niet verder dan dat van een twaalfjarige. Een aantal ingewikkelde mentale processen blijft voor hen niet haalbaar. Daartoe behoren naar mijn idee ook de afwegingen bij de meer complexe morele overwegingen.

Onze leerlingen zullen dan ook in hun volwassen leven coaching en goede voorbeelden nodig hebben die hen daarbij behoeden voor misstappen. Een van de redenen dat lvb-ers oververtegenwoordigd zijn in jeugdgevangenissen is, naast een marginale maatschappelijke positie, ook verbonden met het niet goed kunnen maken van morele afwegingen. We zien dit verschijnsel natuurlijk ook veel op onze school en daar ligt ook de aanleiding tot het schrijven van deze Hart onder de riem.


Vorige week zag ik een collega met een leerling in een kantoortje zitten. Beiden straalden zo’n verslagenheid uit dat ik de deur wel moest openen om te vragen wat er aan de hand was. Het bleek dat de leerling op zijn stage tot drie maal toe een greep uit de kassa had gedaan, hiermee had hij zijn stageplek verspeeld en de boosheid van begeleiders en leerkracht op de hals gehaald. Nu maakte hij zich zorgen om naar huis te gaan, omdat hij bang was dat zijn moeder hem zou slaan. Toen ik dat hoorde en de thuissituatie kennende, maakte ik een wat bagatelliserende opmerking, die niet in goede aarde viel bij mijn collega. Ik begreep dat mijn opmerking niet bij de situatie paste en sloot de deur. Toen ze me er later op aansprak, heb ik mijn excuses gemaakt, voor de opmerking die bij mijn collega als cynisch overkwam. Feit blijft wel dat deze leerling al vele malen dit gedrag heeft laten zien. Als hij geconfronteerd wordt met een misstap, kruipt hij in de rol van slachtoffer.

Wat deze leerling gedaan heeft is echter een voorbeeld van een veel vaker voorkomend verschijnsel. Een pregnant exempel is voor eeuwig vastgelegd in de documentaire “Een klasse apart” die over onze school is gemaakt. Een jaar lang is het reilen en zeilen op school en stages gevolgd door een filmploeg met als resultaat een driedelige documentaireserie.  Cenol was een van de eerste leerlingen van onze school die, na een opleiding van een jaar met bijbehorende stage, zijn vliegtuigschoonmaakcertificaat had behaald bij Asito-Aircraft. Om het bijzondere van deze prestatie te benadrukken werd zijn diploma uitgereikt door de toenmalige wethouder van onderwijs van Amsterdam, Ahmed Aboutaleb. Directeur, stagebegeleider, medewerkers van Asito, leerkrachten, ouders en medeleerlingen, allemaal stonden ze te glimmen van trots. Cenol als middelpunt uiteraard het meest, want hij kreeg niet alleen zijn diploma, maar hij kreeg ook per direct een aanstelling als vliegtuigreiniger bij Asito-Aircraft. Een betaalde baan voor 32 uur was zijn deel.

Binnen een week stond hij echter al weer op straat. Volgens mij op zijn tweede werkdag vond hij tijdens het schoonmaken van een chartervliegtuig tussen twee vliegtuigstoelen een portemonnee. De instructies zijn om die dan direct bij de voorman in te leveren. Dit geldt trouwens voor alles wat je vindt, daar is men heel streng op en dat wordt ook uitentreuren verteld. Cenol echter was nieuwsgierig en keek in de portemonnee, waar enige briefjes papiergeld in zaten. Wat te doen? De aanvechting van de directe bevrediging werd hem te machtig en hij haalde het geld eruit. Vervolgens, en dit toont zijn beperking en tegelijk waarom zoveel lvb-ers tegen de lamp lopen, leverde hij de lege portemonnee wel in bij de voorman. De passagier die de rechtmatige eigenaar was, had al bij het uitchecken geconstateerd dat zijn portemonnee weg was en via een oproep naar de cockpit werd gevraagd deze naar de uitcheckbalie te brengen. Daar ontdekte de reiziger meteen het gemis en zo hing Cenol zichzelf op, want bij de daarop volgende ondervraging sloeg hij direct door.   


Aangezien onze leerlingen het meest leren van voordoen, nadoen, zelf doen en tenslotte zelfstandig doen, is het belangrijk dat zij binnen school het goede voorbeeld zien. Als leerkrachten en ondersteuners moeten we zelf ook de lat hoog leggen. Zo moeten de leerlingen ten aller tijde het gevoel hebben dat de leerkrachten en ondersteuners gelijkwaardig zijn en dat er ook dezelfde regels worden gehanteerd en afspraken worden gerespecteerd. Dit geldt voor praktische regels als het inleveren van de telefoon, tot het tegengaan van pestgedrag en het niet accepteren van grensoverschrijdend in de groep. Leerlingen onderkennen direct verschillen in gedrag tussen collega’s en zullen daar gebruik, zo niet misbruik van te maken. Besteed in de groep dan ook eens aandacht aan de morele ontwikkeling en wees zelf alert op het eigen gedrag. Door mijn collega niet geheel serieus te nemen tijdens haar gesprek met de leerling die in de fout was gegaan, paste ik me niet aan de sociale omgeving van school aan en voelde zij zich alleen staan waar ze bevestiging zocht. Zo leren we iedere dag weer bij.

Een hele fijne kerstvakanties en wees lief voor elkaar.



ą
j.boon@orion.nl,
12 feb. 2019 07:23
Comments